Tehlike kapıya dayandı! Peş peşe ihtar

Doğa Derneği, ‘Türkiye’de tehlike altındaki sulak alanlar’ başlıklı çalışması kapsamında şu ana kadar 20 sulak alanla ilgili yaşanan meseleleri ortaya koydu. Tabiat Derneği’nin Türkiye’deki tüm sulak alanları kapsayacak ve şimdi devam eden çalışması kapsamında Marmara, Seyfe, Tuz, Kulu, Burdur, Eğirdir, Manyas, Azap, Uyuz, Van, Uluabat, Mogan, Beyşehir, Bafa ve Yarışlı gölleri ile Yüksekova, Hürmetçi ve Belevi sazlıkları, Bargilya Tuzlası ve Kastabala Sulak Alanı’na ait problemlere dikkat çekildi.

YANLIŞ SU VE TARIM POLİTİKALARI

Doğa Derneği’nin Türkiye’de tehlike altındaki sulak alanlara işaret ettiği araştırma çalışmalarına ait bilgi veren Sulak Alanlar Koordinatörü Burçin Yaraşlı, ülkemizde kuraklığın tesirlerinin arttığını, Anadolu’nun sulak alanlarının yarım asırdır yanlış su ve tarım siyasetleriyle yok edildiğini söyledi. Ulusal Su Planı datalarına nazaran su kaynaklarının yüzde 74’ünün ziraî sulamada, yüzde 13’ünün içme-kullanmada, yüzde 13’ünün de endüstride kullanıldığını belirten Yaraşlı, suyun döngüsünü korumak için birinci değişimin tarım siyasetleriyle başlaması gerektiğini söyledi. 

TEHLİKEDE OLMAYAN SULAK ALAN NEREDEYSE YOK

Sulak alanların; fırtına, sel ve kıyı şeridi erozyonunun tesirlerini azaltması, yer altı su depolarını doldurması ve suyu doğal olarak filtre etmesi özellikleriyle kritik değere sahip olduğunu belirten Yaraşlı, “Anadolu’daki tüm sulak alan ekosistemlerinin var olma hakkı, anayasal garanti altına alınmalı. Bilgilere nazaran Türkiye’de 14’ü Ramsar, 59’u Ulusal Kıymete Haiz ve 32’si Mahalli Değere Haiz olmak üzere toplam 105 sulak alan bulunuyor. Türkiye’de tehlike altında olmayan sulak alan neredeyse yok. Türkiye’deki sulak alanların yok oluşuna dair bir yayın hazırlıyoruz. Son 60 yılda kaybedilen sulak alanların yüzölçümü 2 milyon hektara, yani yaklaşık 1,5 Marmara Denizi büyüklüğüne ulaştı” dedi.

TEHLİKEDEKİ 20 SULAK ALAN

Derneğin çalışmasında, tehlike altındaki 20 sulak alan ise şöyle sıralandı;

YARIŞLI GÖLÜ: Angıt, flamingo, suna, fiyu, kaşıkgaga ve çamurcun üzere çok sayıda su kuşu bulunuyor. Etrafındaki çok sayıda etkin mermer ocağı ve su idaresindeki yanlış uygulamalar buradaki yaban hayatını tehdit ediyor.

BAFA GÖLÜ: Su kuşları üreme alanı. Etrafındaki sazlık ve bataklıklarda jenerasyonu kritik tehlikedeki saz kedisi, su samuru, yaban domuzu, yaban tavşanı, oklu kirpi, çakal, tilki, porsuk, kaya sansarı ve gelincikler yaşıyor. Büyük Menderes ırmak kanalının akış rejiminin değiştirilmesi, kuraklık, tarım atıklarının sebep olduğu kirlilik ve yasadışı avcılık göldeki yaşama ziyan veriyor. Gölü besleyen su kaynaklarının bulunduğu Latmos Dağı’nda süratle artan madencilik göl ve etrafını olumsuz etkiliyor.

HÜRMETÇİ SAZLIĞI: Yılkı atlarıyla ünlü muhafaza altındaki alan kızkuşu, angıt, büyük akbalıkçıl, çamurcun burada görülen su kuşlarından kimileri. Manda yetiştiriciliği sazlık etrafındaki köyler için değer taşıyordu. Fakat yapılaşma tehdidiyle karşı karşıya. Kayseri Organize Sanayi Bölgesi, sulak alanı işgal ediyor. Buradaki habitat çeşitliliği ve ömrü yok ediyor.

BEYŞEHİR GÖLÜ: Göle sonradan aşılanan çeşitlerden sudak, göldeki yerli tipleri yok ediyor. Bu tipler göle ulaşan akarsulara, pınarlara kaçıyor ve buralarda ömrünü devam ettirmeye çalışıyor. Su düzeyi, gölü besleyen yüzey ve yer altı sularının kullanımı nedeniyle değerli derecede düşüş gösteriyor. Yerleşim yerlerinden boşaltılan atıklar ve tarım alanlarından gelen sızıntılar nedeniyle kirleniyor.

MOGAN GÖLÜ: Kuşlar için kıymetli bir üreme, konaklama ve kışlama alanı. Kuşağı tehlikedeki dikkuyruk ördeği, jenerasyonu tehlike altına girmeye yakın pasbaş patka, yeşilbaş, tarakdiş, gökdoğan, alasığırcık alanda gözlenen tiplerden. En büyük meselelerin başında yapılaşma ve ömür alanı kayıpları geliyor. Yasa dışı balıkçılık, rekreasyonel faaliyetler, saz sökümü ve su rejimine müdahaleler buradaki yaban hayatını olumsuz etkiliyor.

BARGİLYA TUZLASI: Metruk Tuzlası ismiyle da bilinen sulak alan, kuşağı tehlikeye girmeye yakın zirveli pelikan, küçük karabatak, büyük akbalıkçıl, flamingo, poyrazkuşu üzere kuş tiplerine konut sahipliği yapıyor. Alan su rejimine müdahale, turizm baskısı ve yapılaşma tehdidiyle karşı karşıya. Alanın bütünlüğü ortasından geçen bir yol ile bozulmuştur.

ULUABAT GÖLÜ: Kuşağı global ölçekte tehlikedeki elmabaş patka, kuşağı tehlikeye girmeye yakın doruklu pelikan, su tavuğu, pasbaş patka, büyük akbalıkçıl ve küçük karabatak alanda gözlenen çeşitlerden. Ak pelikanların Avrupa’ya göç seyahatinde değerli bir beslenme ve dinlenme noktası. Etrafında yapılaşma ve endüstrileşme, yer altı sularının çekilmesi ve kirlilik sulak alan habitatını ve biyoçeşitliliği olumsuz etkiliyor.

VAN GÖLÜ: Dikkuyruk ve uludoğan alanda üreyen kuşağı dünya ölçeğinde tehlikedeki kuş tipleri. Van Gölü martısı, küçük kerkenez, turna, balaban üzere kuş tipleri gözlenen öncelikli çeşitlerden. Jenerasyonu tehlike altına girmeye yakın inci kefali için kıymetli bir hayat alanı. Tehditlerin başında arıtma tesislerinin yetersizliğinden kaynaklanan kirlilik geliyor. Evsel ve sanayi atıkları, taş ocakları, kuraklık, yol üretimi, kıyı ve sazlık alanlarda yapılaşma, göl havzasındaki HES’ler ekosistemi ve biyoçeşitliliği olumsuz etkiliyor.

BELEVİ SAZLIĞI-GÖLÜ: Kıymetli bir tatlı su ekosistemi ve büyük bir kısmını kaplayan sazlıklar göldeki tipler için beslenme ve üreme imkanı sunuyor. Jenerasyonu tehlikeye girmeye yakın zirveli pelikan ve pasbaş patka, küçük karabatak, karabatak üzere kuşlar ve kaya sansarı alanda gözleniyor. Kirlilik, çöp ve moloz dökümleri, mermercilik faaliyetleri ve avcılık göldeki yaban hayatını tehdit ediyor.

KASTABALA SULAK ALANI: Kızböcekleri için kıymetli bir alan ve balıkçıl tipleri, küçük balaban, turaç, yaz atmacası, kara çaylak üzere kuşlar görülüyor. Yalıçapkını, alaca yalıçapkını ve İzmir yalıçapkını olarak Türkiye’deki üç yalıçapkını tipinin birarada gözlenebildiği ender bölgelerden biri. Yasadışı avcılık, yanlış balıkçılık usulleri, ağaç kısımları ve kirlilik sulak alanı tehdit ediyor.

UYUZ GÖLÜ: Bir vakitler etrafındaki ıslak çayır ve bataklıklar mandaların (kömüşini) yayılma alanı idi. Angıt, sakarmeke, bahri, saz delicesi, kızıl şahin, kara çaylak, toy, turna, dikkuyruk üzere kuş tipleri var. Etrafında kurt, çakal, porsuk üzere göğüslü yaban hayvanları yaşıyor. Yanlış su siyasetleri gölü tehdit ediyor. Sazlıkların yakılması, balıklandırma, kirlilik, avcılık ve ağır balıkçılık faaliyetleri gölü olumsuz etkiliyor.

YÜKSEKOVA SAZLIKLARI: Kuşlar, endemik bitki çeşitleri, balık ve kelebekler için değer taşıyor. Turnadan elmabaş patkaya, ince gagalı martıdan kır baykuşuna kadar pek çok kuş tipi kayıt altına alındı. Tarım için alan drene ediliyor ve kaçak kanallar da açılıyor. Yüksekova Sazlıkları’nın yaşamaya devam etmesi için buradaki su rejimine yapılan müdahalelerin engellenmesi gerekiyor.

AZAP GÖLÜ: Sayıları azalan saz kedileri, su samuru, çakal, tilki, porsuk, karakulak ve oklu kirpinin hayat alanı. Tarım faaliyetleri için su rejimine müdahale edilmesi, zehirli kimyasal kullanımı, avcılık, göl etrafındaki trafik çizgisinin yaban hayvanlarını öldürmesi ve gölü besleyen Latmos Dağı’nda yapılan madencilik faaliyetleri alan üzerindeki ana tehditler.

MANYAS GÖLÜ: Nesli tehlikedeki dikkuyruk, çamurçulluğu ve sütlabi kışlayan, zirveli pelikan, karabatak ve bahri üzere kuşlar burada üreyen çeşitler ortasında. 1968’de Tansu Gürpınar’ın geliştirdiği fikir sayesinde, dünyada birinci kez pelikanlar, ağaç üzerinde hazırlanan platformlarda üredi. Böylelikle Manyas, bir kuş cenneti olarak sesini dünyaya duyurdu. Manyas Gölü’nü, kirlilik ve su rejimine yapılan müdahaleler tehdit ediyor.

EĞİRDİR GÖLÜ: Kuşağı tehlikedeki elmabaş patka, küçük batağan, macar ördeği, zirveli patka gölde kışı geçiren su kuşu çeşitleri ortasında. 1950’lerden bu yana Eğirdir Gölü’ne bırakılan yabancı balık tipleri, gölün doğal otçul endemik balık cinslerini yok etti. Denetimsiz sulama suyu alımı, su kaynaklarındaki düşüş, kirlilik ve yapılaşma ana tehditler. Gölün hayatı için acilen yanlış tarım ve su siyasetleri değişmeli.

BURDUR GÖLÜ: Nesli tehlikedeki dikkuyruk kuşunun dünya nüfusunun yüzde 70’inin kışladığı bir alandı. Endemik Burdur dişli sazancığı üzere pek çok iç su balığına konut sahipliği yapan göl her yıl küçülüyor. Gölü besleyen akarsular üzerine yapılan barajlar, yer altı su kaynaklarının çekilmesine sebep olan kuyular, yaygın sulu tarım ve ağır su kullanımına neden olan hayvancılık sistemi gölü kurutuyor. Gölü geri getirmek için az su tüketen ziraî üretimlere geçmek ve göllere akan dereleri özgür bırakmak gerekiyor.

KULU GÖLÜ: Bir vakitler kuşağı tehlikedeki dikkuyrukların en değerli üreme alanlarından biriydi. Tuz Gölü’nde üreyen flamingoların yavruları için değerli bir beslenme alanı olan göl tıpkı vakitte ince gagalı martı ve karabaş martıların üreme alanı. Göl, su kuşlarının göç devrinde dinlenme noktası. Konya Kapalı Havzası’nın yer altı ve yer üstü kaynaklarının ziraî sulamada çok derecede kullanımı gölü büyük ölçüde kuruttu. Eski haline dönebilmesi için yanlış tarım ve su siyasetlerinden vazgeçilmeli.

TUZ GÖLÜ: Flamingoların İç Anadolu’da ürediği, 2 milyon yaşındaki göl, gerekli tedbirler alınmazsa tümüyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Sanılanın bilakis iklim değişikliği sonucunda değil yanlış su siyasetleri nedeniyle kuruyor. DSİ’nin baraj ve kanal inşaatları, 300 bine yakın yasadışı kuyu ve çok su tüketen ziraî uygulamalarla göl kurutuluyor. Konya Havzası’nda sulu tarım uygulamaları devam ettikçe tüm havzanın biyolojik çeşitliliği geri dönüşü olmayacak biçimde yok olacak ve etrafındaki yanlış su ve tarım siyasetleri değişmeli.

SEYFE GÖLÜ: Bir vakitler flamingo, ak pelikan, kılıçgaga üzere kuş cinsleri için vazgeçilmez bir hayat alanıydı. Anadolu’daki pek çok sulak alan üzere sulama projeleri için kurutuldu. Ulusal ve memleketler arası mevzuata nazaran kabahat işlendi. Göl artık sırf kış aylarında yağmur suyu tutuyor. Hem yer üstü hem yer altı su kaynakları kesildiği için göl ekosistemi artık yaşamıyor. Gölün geri gelmesi için başta TİGEM’in kullandıkları olmak üzere yer altı suyunu tüketen kuyular kapatılmalı. Drenaj kanalından göle su verilmeli.

MARMARA GÖLÜ: 2019’dan bu yana göl can çekişiyor ve korunması gerekiyor. Gölün su kaynakları kesiliyor ve kuruyan göl tabanı da tarım alanına çevriliyor. Tarımda kullanılan gübre ve pestisitler toprağa karışıyor. Gölün biyolojik çeşitliliği yok ediliyor. Gölün süratle tekrar oluşabilmesi için ana besleme kaynaklarından göle su verilmesi gerekiyor. İlgili kamu kurumları hazırdaki suyu kullanmak yerine uzun vadeli projelere yöneliyor. Göl acilen hakkı olan suyu almalı. Zirveli pelikanlar, elmabaş patkalar, endemik balıklar ve balıkçı aileler burada yaşamaya devam etmeli.