Dijital faşizm tehlikesi… “İnsanlığı bu kabustan kurtarmak için şimdi çok geç değil”

Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Siyasetleri Şurası Başkanvekili Avukat Mehmet Uçum’un Star-Açık Görüş için kaleme aldığı “Anti-özgürlük alanları ve dijital faşizm riski” başlıklı yazısı şu formda;

Hakiki söz özgürlüğü için tabir özgürlüğü görünümlü tüm yıkıcı ve zararlandırıcı tabir biçimlerinin hukuk yoluyla önüne geçilmesi gerekir. Aksi halde bilhassa sosyal-medya ve dijital platformlar üzerinden oluşturulan anti-özgürlük alanlarıyla dijital faşizm riski artmaya devam edecektir. İnsanlığı bu kabustan kurtarmak için şimdi çok geç değildir.
Özgürlükçü hukuk devleti bağlamında hukuk-özgürlük bağlantısının nasıl kurulduğu ve devletle özgürlük alakasının ne olduğu temel bahislerden biridir.

ADALET VE ÖZGÜRLÜK

Yeni bir tez olarak hukuk tekil ide yerine ikili ideye yönelen sistemsel bir nizam olarak ele alınabilir. Buna nazaran hukukun eş vakitli halde adalet ve özgürlük idelerini gaye edinen, bu ikili ideyi yani maksatları şahıslara sunarak hayat bulan bir sistem olduğu söylenebilir.

Hukukun ideleri devletin emelleridir. Bu emellere fakat devlet eliyle ulaşılır.

Adalet, devletin hukuk yoluyla tüzel merciler eliyle direkt gerçekleştirmesi gereken bir gayedir. Devletin bu gayesine nazaran şahıslar devletten adaleti talep etme hakkına sahip olur.

Devlet, özgürlük hedefini ise bireyler için inançlı alanlar oluşturarak gerçekleştirir. Böylelikle şahısların kendilerini söz etmesini sağlayan özgürlük alanları oluşur. Yani devlet özgürlük emeline fakat güvenlik sağlayarak ulaşabilir.

ÇATIŞAN ÖZGÜRLÜKLER

İşte bu noktada tıpkı yönelimde bulunan insanların özgürlük ülküsüne dönük hareketlerinin yaratacağı çatışmalar sıkıntısının nasıl çözüleceği hukuk alanının en temel sorunu olmaktadır.

Öncelikle, hukuk karmaşık toplum yapısı içerisinde yer alan her bireyin ve her kümenin söz özgürlüğünün faal kullanımlarını garanti altına almalıdır. Devlet bu çetrefil sıkıntıya tahlil bulmaya çalışırken hem sistem hem inanç unsurlarına nazaran normlar koyabilmeli, hem de özgürlük gayesine ziyan vermemelidir. Özgürlük hedefine ziyan vermemek söz özgürlüğünü nizam ve itimat için sınırlamamak demektir. Aykırısından söylenirse sistem ve inanç özgürlükler için olmalıdır.

Özgürlükleri kullanmanın mecburî şartları sistem ve inançtır. Bu türlü olursa sistemi ve itimadı muhafazaya yönelik uygulanan güvenlik siyasetleri hiç bir surette özgürlüklerle çatışan bir durum yaratmaz. Özgürlük ve güvenlik bir ikilem oluşturmaz. Güvenlik özgürlükler içindir. Özgürlükler için güvenlik kuraldır.

ÖZGÜRLÜKLERİN SINIRLARI

Bu noktada görünürde bir paradokstan kelam edilebilir. O da devletin tabir özgürlüğünü sınırlamadan nasıl bir tertip ve inanç sağlayacağıdır. Halbuki devletin sağlayacağı tertip ve itimadın gayesi, aslında söz özgürlüğünü kullanmanın şartlarını oluşturmaktır. Diğer bir anlatımla tabir özgürlüğü diğer rastgele bir unsur için değil, tümüyle tabir özgürlüğüne aktiflik kazandırmak için sınırlanabilir. Hasebiyle gerçeklikte bir paradoks kelam konusu değildir.

Nasıl ki mutlak yasak olanaksız ise, mutlak sınırsızlık da olanaksızdır. Her iki durumda da tabir özgürlüğüne ait bir alan kalmaz. İşte bu gerçek, söz özgürlüğüne getirilen sınırlamanın tek yasal nedenidir. Buradan türetilen ölçüt; herkes için söz özgürlüğünü teminat altına almaktır. Bu ölçüt sınırlamanın derecesini belirler. Sınırlama fakat ve yalnızca söz özgürlüğünün herkes için birebir seviyede faal kullanımına imkan sağlayacak ve bu kullanıma ziyan vermeyecek derecede olabilir.

ZARARLANDIRICI VE YIKICI SÖZ BİÇİMLERİNİN ÖLÇÜTLERİ

Bu noktada derin bir tartışma konusu olan bir sorun daha ortaya çıkar: Devlet özgür ifadeyi garanti altına alırken eş vakitli olarak zararlandırıcı sonuç doğurabilecek tabir biçimlerine karşı da tedbir almak zorunda değil midir? O denli olmak zorundadır aksi halde söz özgürlüğüne tam garanti sağlanamaz. Bu açıktır fakat asıl sorun ziyan verici tabir etme biçimlerinin hangi ölçütlere nazaran tespit edileceğidir.

Bu ölçütleri belirlerken kozmik, ulusal ve lokal pahaları birlikte temel almak en yanlışsız yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Kozmiğin ne olduğu başka bir tartışma konusu olmakla birlikte kozmik kabul gören kıymetler açısından hayat hakkı başat ölçütlerden biridir. Hayat hakkına; kişinin inançlı bir ortamda yaşama hakkına, tertip içinde ve adaletli bir ortamda yaşama hakkına, inandığı ve tercih ettiği üzere yaşama hakkına, maddi manevi varlığını koruyarak ve geliştirerek yaşama hakkına, gelecek tasavvurunda bulunma ve buna uygun faaliyet yürütme hakkına yönelik hiçbir tabir etme biçimi söz özgürlüğü içinde yer alamaz, türel ve legal olamaz.

Buna nazaran, şiddet ve terör asıllı tabir etme biçimlerinin özgürlük olmadığı tam bilakis kabahat sayılması gerektiği konusunda hukukta genel bir mutabakat vardır. Kozmik kıymetler ve hukuk müktesebatı bakımından şiddet ve terörü öven, şiddet ve terörü açık ve gerçek tehlike haline getiren, genel olarak da hatası ve hatalıyı öven söz etme biçimleri söz özgürlüğü sayılmaz ve hukuk dışı kabul edilir.

Bireylere ve kolektif şahıslara, temsil kurumlarına yönelik aşağılama ve hakaret içeren, temelsiz isnatlar oluşturan, mağdurların prestij hakkını zedeleyen söz etme biçimleri, nefret cürmü üreten, kimlikler, inançlar ve tercihler ortasında hiyerarşi oluşturan, ulusal ve mahallî bedelleri aşağılayan ve kültürel olarak tasfiye etmeye çalışan söz biçimleri tabir özgürlüğü kabul edilmez, hukukun norm ve bedellerinin korumadığı alanda kalır. Kurumları ve bireyleri maksat alan dezenformasyon hedefli sistematik itibarsızlaştırma faaliyetleri ile tabir özgürlüğünün iç ve bilhassa dış operasyonel faaliyetler için kullanıldığı durumların da hukuken muhafaza altında olmadığı açıktır. Günümüzde insanlık açısından giderek daha değerli bir sorun haline gelen klasik ailenin ve insanın doğuştan gelen cinsel kimliklerinin tasfiyesine yönelik saldırgan tabir biçimlerinin de hukuk açısından önlem gerektiren düzeylere geldiği görülmektedir. Nihayet tertibi ve itimadı bozan her türlü eylemsel söz biçimi de hukuk tarafından korunmaz.

Bunlar yıkıcı söz biçimleridir. Yıkıcı söz biçimleri tabir özgürlüğü içinde sayılamaz ve bunlar gerçek tabir özgürlüğünün şartlarını yok eder.

Aynı formda özgürlük ismine yahut özgürlük için; şiddet ve terör yoluyla ulusallığa, yerelliğe, güvenliğe, bütünlüğe karşı çıkmak veyahut nizam ve itimadı sağlayacak/sağlaması gereken kollayıcı yapıları/kişileri etkisizleştirmeye çalışmak gerçek özgürlük alanlarını daraltır ve nihayetinde yok eder. Özgürlük ismine çıkılan yol özgürlüğü yok ederek son bulur. Özgürlükten yoksun kalmamak için yıkıcı söz biçimlerine karşı tesirli tedbirler almak, hele tabir etme mecralarının inanılmaz çeşitlendiği günümüzde çok daha öncelikli formda devletin en temel ödevlerinden biri haline gelmiştir.

Bu çerçevede, tenkit hakkı da, lakin gerçek söz özgürlüğüne ve şartlarına katkı yaptığı ölçüde, söz özgürlüğünün kesimi olur. Aksi durumda, yani yıkıcı tabir etmenin aracı olan tenkit, tenkit olma özelliğini yitirir ve kaçınılmaz olarak, bir yaptırımla yüzleşmek zorunda kalır.

MİLLİ DEVLETİN YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Sonuç olarak sistem ve inanç içinde adil ve eşit şartlarda herkes için tabir özgürlüğünü aktif kalmak, hukukun temel fonksiyonudur.

Ancak bu yetmez. Günümüzde her mecrada gelişen fakat bilhassa de toplumsal medyanın sınırsız kullanımı üzerinden yaygınlaşan yıkıcı ve zararlandırıcı söz etme biçimleri herkesin müspet ve negatif söz özgürlüğünün en büyük düşmanı haline gelmiştir. Yıkıcı ve zararlandırıcı söz etme biçimleriyle bir anti-özgürlük alanı oluşturulmuştur. Bugün söz özgürlüğünü kemiren bu anti-özgürlük alanına karşı hukuk içinde tedbir almak ve yaptırımlar uygulamak toplumların en değerli gereksinimlerinden biridir. Bu muhtaçlığı karşılamak hukukun bir öteki fonksiyonudur.

Bu nedenle günümüzün demokratik devletleri hakikaten hukuk devleti olacaklarsa tüm kuvvetleri üzerinden hukukla kuracakları alakayı bu fonksiyonları temel alarak yapılandırmalıdır. Bu yapılırken de zararlandırıcı sonuçlar doğuran ve yıkıcı olan tabir etme biçimlerinin söz özgürlüğü alanında kalmadığı hukuk tertibi içinde net olarak gösterilmelidir. Öbür bir deyişle gerçek tabir özgürlüğü için söz özgürlüğü görünümlü tüm yıkıcı ve zararlandırıcı tabir biçimlerinin hukuk yoluyla önüne geçilmesi gerekir. Aksi halde bilhassa sosyal-medya ve dijital platformlar üzerinden oluşturulan anti-özgürlük alanlarıyla dijital faşizm riski artmaya devam edecektir. İnsanlığı bu kabustan kurtarmak için şimdi çok geç değildir.